Το νομοσχέδιο προς ψήφιση από την τουρκική Εθνοσυνέλευση που θα αποτελέσει – όπως όλα δείχνουν – το νέο πλαίσιο θαλάσσιων διεκδικήσεων της Τουρκίας σε Αιγαίο και Ανατολική Μεσόγειο, ακόμα κι αν είναι ένας «εσωτερικός νόμος», επιβάλλει μια πιο στοχαστική θεώρηση των επιδιώξεων της χώρας αυτής στη θάλασσα, των (ανα-)προσανατολισμών της στην εξωτερική πολιτική.
Είναι η στιγμή που πρέπει να εξεταστεί σε σχέση: πρώτον, με τη ναυτική στρατηγική της Τουρκίας στην Ανατολική Μεσόγειο – πώς ξεδιπλώνεται χρονικά αυτή και πώς εντάσσεται στο τουρκικό «εθνικό αφήγημα». Δεύτερον, με τις προοπτικές αλλαγής παραδείγματος: μπορεί αυτή η πολύπαθη, πολυπολιτισμική λεκάνη να μετατραπεί από γεωπολιτική λεία σε γεωπολιτική ευκαιρία για τους λαούς της περιοχής; Μπορεί από λεκάνη φόβου, ανασφάλειας, κρατών – φόβητρων να μετατραπεί σε μια λεκάνη ασφάλειας και ελπίδας;
Οι εσωτερικές και εξωτερικές όψεις της πολιτικής της Τουρκίας του Ερντογάν
Θα είναι ελλιπής η προσέγγιση της εξωτερικής πολιτικής της Τουρκίας και του «γαλάζιου δόγματος», αν δεν αναλύεται – σε έναν βαθμό τουλάχιστον – και «από μέσα». Στην πολύ καλή μελέτη του ο Νίκος Μούδουρος1 συζητά συνολικά την εξωτερική πολιτική της Τουρκίας του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν υπό το πρίσμα της μετάβασης από το «ηγεμονικό πρότζεκτ του ενός έθνους» στο «ηγεμονικό πρότζεκτ των δύο εθνών». Το «ηγεμονικό πρότζεκτ του ενός έθνους», που εκτείνεται από το 2001 μέχρι τουλάχιστον το 2007 ή 2009, θα μπορούσε να συνοψισθεί στη μετατόπιση του άξονα της πολιτικής αντιπαράθεσης από το δίπολο ισλαμισμός εναντίον κεμαλισμού των προηγούμενων χρόνων στο δίπολο «δημοκρατία (συντηρητικός φιλελευθερισμός) εναντίον αυταρχικού κεμαλισμού». Η άμβλυνση των εσωτερικών διαφοροποιήσεων της επιχειρηματικής ελίτ («κεμαλικό κεφάλαιο» εναντίον μουσουλμανικού), η κινητοποίηση μεγάλων κοινωνικών ομάδων – περιθωριοποιημένων οικονομικά αλλά και αποκλεισμένων ή πιεσμένων εθνοτικά, θρησκευτικά, ιδεολογικά και πολιτικά, – διαμόρφωσαν μια ιστορική δυναμική που μετασχημάτιζε τις πολλαπλές ταυτότητες (κοσμική, ισλαμική, κουρδική, δυτική, αντιδυτική) σε μια ταυτότητα – ομπρέλα (δημοκρατική). Το «ένα έθνος» ή το διάβημα προς τον εκδημοκρατισμό.
Αυτή η κινητικότητα στο εσωτερικό προς το «ένα έθνος» συντόνιζε τον βηματισμό της με την κινητικότητα στο εξωτερικό προς τον «εξευρωπαϊσμό». Με άλλα λόγια, με γεωπολιτικό άξονα τη Δύση και συγκεκριμένα την ΕΕ, η εποχή από το 2001 μέχρι το 2007 με 2009 αποδείχτηκε «η χρυσή περίοδος του εξευρωπαϊσμού» με πληθώρα μεταρρυθμίσεων που κινητοποίησε ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας και «άνοιγε» τη διπλωματία της Τουρκίας. Μέχρι λοιπόν το 2009 ο «ισλαμικός φιλελευθερισμός και η δυτικότροπη γεωπολιτική» φαίνεται να ήταν ο δυνατός άξονας της πολιτικής – εσωτερικής και εξωτερικής – της Τουρκίας.
Ο «ισλαμικός φιλελευθερισμός» αποτέλεσε την ατμομηχανή της «τουρκικής – ισλαμικής παγκοσμιοποίησης»: εμπορικός, πολιτισμικός εθνικισμός2 και δόγμα της «ήπιας ισχύος» στην εξωτερική πολιτική (Νταβούτογλου). Το «ειρήνη στον κόσμο, ειρήνη στην Τουρκία» του Μουσταφά Κεμάλ μετατοπίστηκε: η Τουρκία δύναμη ειρήνης στον πρώην οθωμανικό κόσμο. Η παγκόσμια οικονομική κρίση σε συνδυασμό με τις εσωτερικές κρίσεις της Τουρκίας αλλά και τη σταδιακή, ευρωπαϊκή πολιτική «αναστολής» του δρόμου προς την ΕΕ, διαφοροποιούν αισθητά τους γεωπολιτικούς προσανατολισμούς της Τουρκίας αλλά και τη νομιμοποίησή τους. Από το 2008 περίπου ξεκινά η μετάβαση στη στρατηγική ηγεμονία των «δύο εθνών», που σηματοδοτεί το πέρασμα σε έναν ξεκάθαρο ισλαμικό, νεοφιλελεύθερο πλέον αυταρχισμό και σε αλλαγή των κοινωνικών συμμαχιών3 του ΑΚΡ και του Ερντογάν.
Η περίοδος 2001 – 2009 σφραγίζεται και από δύο «χαμένες ευκαιρίες», που λειτούργησαν «αναθεωρητικά» στο επίπεδο των γεωπολιτικών αναζητήσεων της Τουρκίας. Η πρώτη, το κακό τέλος της ενταξιακής πορείας στην ΕΕ4. Η δεύτερη, η απόρριψη του Σχεδίου Ανάν. Ο «διάλογος» της Τουρκίας με τη «Δύση» και την ΕΕ έχει πολλές διακυμάνσεις αλλά και «ιστορικό βάρος». Θα συνόψιζα αυτό τον διάλογο σε δύο κατευθύνσεις: η μία, διάλογος ισχύος. Η άλλη, διάλογος δημοκρατίας. Συνήθως ο «διάλογος» της «Δύσης» με την Τουρκία είναι κατεξοχήν διάλογος ισχύος, γεωπολιτικής και γεωστρατηγικής, ενδοδυτικής, ενδοευρωπαϊκής εξισορρόπησης ανταγωνισμών.
Η Τουρκία συνιστά μια «γεωγραφία σε αποστολή», «εντός και εκτός», μια «γεωγραφία σε εκκρεμότητα ή του εκκρεμούς». Και αυτό το εντός και εκτός καθορίζεται από το πώς η «Δύση» επινοεί και επαν-επινοεί τον εαυτό της, στις εσωτερικές και εξωτερικές της σχέσεις. Πολύ λιγότερες φορές άνοιξε ένας δημοκρατικός διάλογος που έδωσε χώρο και στο εσωτερικό της Τουρκίας για ενίσχυση των δημοκρατικών κοινωνικών και πολιτικών δυνάμεων: η ενταξιακή διαδικασία ήταν ένας διάδρομος εσωτερικού εκδημοκρατισμού και εκδημοκρατισμού της εξωτερικής πολιτικής. Πολύ λίγες φορές επίσης η ΕΕ τόλμησε να ανασυγκροτήσει τη δική της γεωπολιτική ταυτότητα, αλλά και να συμβάλει αποφασιστικά στη λήξη της επικίνδυνης εκκρεμότητας, που ευνοεί τον αυταρχισμό στην Τουρκία (και όχι μόνο, η Ρωσία είναι ένα άλλο παράδειγμα), αλλά και τις γεωπολιτικές της ακροβασίες.
Η απόρριψη του Σχεδίου Ανάν είναι μια άλλη «χαμένη ευκαιρία» προς την ίδια κατεύθυνση. Η εθνική στρατηγική βάθους του Κώστα Σημίτη με το Ελσίνκι, καθώς και η «διπλωματία των σεισμών», έφεραν – πέρα από όλα τα άλλα – στο προσκήνιο της ιστορίας των δύο χωρών – και κυρίως της Τουρκίας – τους δυνατούς παίκτες μιας ανοικτής, δημοκρατικής, «λαϊκής διπλωματίας»: Πανεπιστήμια, κοινωνία των πολιτών, τοπικούς συλλόγους, πολιτιστική ζύμωση. Ο πατριωτισμός, και στις δύο πλευρές, άρχισε να ξαναμετράει ιστορικές και σύγχρονες μεσοτοιχίες ανάμεσα στους δύο λαούς, και όχι μόνο τις μεγάλες εθνικές ματαιώσεις και καταστροφές. Οι διερευνητικές συνομιλίες Ελλάδας – Τουρκίας εγγράφονταν σε μια σοβαρή προοπτική επίλυσης των προβλημάτων όχι με κριτήριο τον «φόβο της ισχύος» αλλά την επίμονη διπλωματία με βάση το διεθνές δίκαιο.
Σε αυτή την ώσμωση και την απελευθέρωση δυνάμεων λόγω της ευρωπαϊκής προοπτικής εγγράφεται και το Σχέδιο Ανάν. Θα υπογραμμίσω μόνο μία, διπλή, πτυχή από τις πολλές που είχε αυτό το «καταραμένο», για τους ένθεν κακείθεν εθνικισμούς, Σχέδιο. Πρώτον, το «Κυπριακό» για πρώτη φορά στην Τουρκία έγινε ζήτημα δημόσιας συζήτησης. Ανοικτές συζητήσεις έσπαγαν τις κλειστές στρατιωτικές πόρτες πίσω από τις οποίες το Κυπριακό επιβαλλόταν ως το ιερό δισκοπότηρο του τουρκικού εθνικισμού. Για τον Ερντογάν ήταν η μεγάλη ευκαιρία κατατρόπωσης του στρατού στο ισχυρότερο συμβολικά σημείο του: αυτό του «εθνικού σωτήρα», για τους Τουρκοκύπριους να διεκδικήσουν τη σωτηρία τους από τον «σωτήρα» (τον τουρκικό στρατό). Δεύτερον, με το Σχέδιο Ανάν σε συνδυασμό με την ευρωπαϊκή ένταξη της Κύπρου, η Ανατολική Μεσόγειος μπορούσε να μην οδηγηθεί «μοιραία» στον ρόλο της γεωπολιτικής λείας, περιφερειακών και μεγάλων δυνάμεων. Η Κύπρος μπορούσε να εξελιχθεί σε «ευρωπαϊκή πύλη» – όχι εύκολα ούτε γραμμικά – σύγκλισης, ενός οιονεί «μικρού, ευρωπαϊκού ΟΗΕ» στην Ανατολική Μεσόγειο. Αυτή η ευκαιρία χάθηκε, όπως και η άλλη, ακόμα μεγαλύτερη, του Κραν Μοντανά σε μια ακόμα πιο οριακά κρίσιμη στιγμή (2017), όταν δεν εκτιμήθηκε η ορατή πια ανακατάταξη των συσχετισμών δύναμης στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η επινόηση της «Γαλάζιας Πατρίδας»
Το 2010 δύο εν αποστρατεία ναύαρχοι, οι Cihat Yayci και Cem Gurdeniz, λάνσαραν μια νέα «μεγάλη ιδέα», τη mavi vatan. Παρά το γεγονός ότι αυτή έμεινε εν υπνώσει μέχρι το 2020 περίπου, εισήγαγε κάτι σημαντικό: την «εδαφικοποίηση» της ναυτικής ηγεμονίας της Τουρκίας5. Η κρίσιμη χρονολογία αφύπνισης της «Γαλάζιας Πατρίδας» και της σταδιακής μετατροπής της σε «εθνικό δόγμα» ήταν το 2020, με την υπογραφή του τουρκολιβυκού συμφώνου. Παρά τον παράνομο για το διεθνές δίκαιο χαρακτήρα του, το τουρκολιβυκό σύμφωνο, ως mirror effect στον άξονα Ελλάδας – Κύπρου – Ισραήλ και Αιγύπτου, σφράγισε την αντίληψη του διαχωρισμού της Ανατολικής Μεσογείου σε ανταγωνιστικούς – εχθρικούς άξονες. Ο τουρκολιβυκός άξονας αποτέλεσε την εμβληματική δήλωση της Τουρκίας ότι η ίδια και οι Τουρκοκύπριοι δεν είναι δυνατόν να αγνοηθούν στην περιοχή.
Πέρα όμως από αυτό, η Τουρκία δήλωσε σαφώς την πρόθεσή της να επιβληθεί ως Περιφερειακή Ναυτική Δύναμη στην περιοχή. Παλιά και σύγχρονα σύνδρομα (το σύνδρομο των Σεβρών και ο φόβος της περικύκλωσης) τροφοδοτούνται με ιστορικές ακροβασίες και αναθεωρητισμό (Συνθήκη της Λωζάννης) και προσφέρουν ιστορικό βάθος και συνέχεια σε ένα νέο δόγμα. Το δίπτυχο της προστασίας των ζωτικών συμφερόντων της και της αντίστασης σε απόπειρες αποκλεισμού της συνιστά τους πυλώνες του αφηγήματος6 της ναυτικής περιφερειακής δύναμης που η Τουρκία επιδιώκει να εγκαθιδρύσει. Η σύμπραξη με το ακραία εθνικιστικό κόμμα του Νετζμετίν Ερμπακάν εμπλούτισε το δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας» και ανανέωσε σε άλλο πλαίσιο τον κεμαλικό εκσυγχρονισμό και εθνικισμό. Ωστόσο, αυτός ο «ναυτικός εκσυγχρονισμός»7 της Τουρκίας θεμελιώθηκε σε υλικές, εμπορικές καταρχάς βάσεις, ενώ παράγει νέα κοινωνική, στρατιωτική και οικονομική υλικότητα8.
Στο στρατηγικό όραμα του Ερντογάν η ναυτική στρατηγική λειτουργεί ως υποσύνολο της μεγάλης στρατηγικής του έθνους. Και σε αυτό το επίπεδο ο κεμαλισμός παίζει κρίσιμο ρόλο. Το όραμα του Μουσταφά Κεμάλ για την οικονομική αξία της θάλασσας, αλλά και την «εθνικοποίηση» των θαλασσών με σημαντικές μεταρρυθμίσεις, καθοδηγεί με έναν διαστροφικό τρόπο το δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας».
Το επικείμενο νομοσχέδιο για τις θαλάσσιες ζώνες θα μπορούσε να ενταχθεί σε αυτή την παράδοση. Ετσι, η «Γαλάζια Πατρίδα» αποτελεί την υπόσχεση για την εγκαθίδρυση ενός συνεκτικού πλαισίου θεμελιωμένου σε τρεις ανθεκτικές αξίες: εθνικοποίηση, εκσυγχρονισμός, ασφαλειοποίηση. Η «Γαλάζια Πατρίδα» συγχρόνως μετατρέπεται στο κύριο όχημα προβολής ισχύος της Τουρκίας στην ευρύτερη περιοχή αλλά και ισχυροποίησης της θέσης της στο ΝΑΤΟ: μέσα στο ΝΑΤΟ, όχι ως «εξάρτημα» αλλά ως περιφερειακή παγκόσμια δύναμη9. Η αλλαγή σχεδιασμού των καραβιών της, τόσο για το Αιγαίο όσο και για ανοικτή θάλασσα, καθιστά σαφή τον προσανατολισμό της10.
Με τη «Γαλάζια Πατρίδα λοιπόν ξαναχτίζεται το στρατηγικό αφήγημα της Περιφερειακής Ναυτικής Δύναμης, της ηγεμονίας στην περιοχή. Μιας ηγεμονίας με πολλούς ακροβατισμούς και μετεωρισμούς, με κέντρο την Ανατολική Μεσόγειο. Σε αυτήν η Τουρκία «εθνικοποιεί, εκσυγχρονίζει, ασφαλειοποιεί» τον τουρκο-ισλαμικό» χώρο της. Στην τελευταία έννοια – «ασφαλειοποίηση» –, κυρίαρχη στην περιοχή όχι μόνο από την Τουρκία, ενυπάρχει η αμυντική προσέγγιση λόγω φόβου, αλλά και η επιθετική πάλι στο όνομα του φόβου.
Μια άλλη στρατηγική βάθους στη Μεσόγειο είναι εφικτή;
Από αυτή τη σχηματική και ελλειπτική περιγραφή λείπουν πολλοί κρίσιμοι παράγοντες: ΗΠΑ, ΝΑΤΟ, ΕΕ, Ρωσία, Κίνα. Αλλά και οι χώρες της Μέσης Ανατολής, οι πόλεμοι και η γενοκτονία της Γάζας. Εχοντας ωστόσο ως υπόβαθρο όλα τα παραπάνω, μας ενδιέφερε μια πιο αναστοχαστική ματιά στην ίδια την Τουρκία. Οχι ως ιδιαιτερότητα της περιοχής, αλλά ως μια χώρα της περιοχής «που δεν την επισκιάζουν πλέον οι γείτονές της»11, και που με διανοητικό χάρτη ένα ισχυρά εθνικοποιημένο Ισλάμ διεκδικεί την επιβολή της δικής της «τάξης» απέναντι στην «τάξη» των ανταγωνιστών, σε ένα πλαίσιο «αταξίας», όπου η κάθε χώρα οραματίζεται τον δικό της χώρο «ασφαλειοποίησης». Υπάρχει άραγε δυνατότητα μιας άλλης στρατηγικής βάθους στην περιοχή; Μπορεί η Ανατολική Μεσόγειος από γεωπολιτική λεκάνη – λεία να μετατραπεί σε γεωπολιτική λεκάνη ειρήνης και σταθερότητας;
Πρώτον, ειρηνική ασφάλεια της Ανατολικής Μεσογείου, με βάση το διεθνές δίκαιο, το δίκαιο της θάλασσας και τον χάρτη των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Ασφάλεια στο όνομα του κοινού οράματος, και όχι «ασφαλειοποίησης» του φόβου. Στο όνομα του «κοινού χώρου» και των κοινών προκλήσεων (κλιματική κρίση, φτώχεια, ενέργεια, κ.λπ.), και όχι των ανταγωνιστικών, ηγεμονικών, μεγαλοϊδεατίστικων αξόνων που τρέφουν τις συγκρούσεις και τον ανταγωνιστικό κατακερματισμό.
Η ευρωπαϊκή πρόσληψη της Μεσογείου ως χώρου διάσπαρτων κάστρων για την αντιμετώπιση της μετανάστευσης, ως χώρου – φυλακίων – κάστρων της «ευρωπαϊκής καθαρότητας», ενισχύει τη λογική της κατακερματισμένης και απάνθρωπης λεκάνης χωρίς αρχές. Από την άλλη, η απροσχημάτιστη πλέον καταπάτηση κάθε έννοιας διεθνούς δικαίου και δικαίου των θαλασσών εγκαθιδρύει την «αταξία» ως εργαλείο «ασφαλειοποίησης»: οι «πειρατικές επιθέσεις» του Ισραήλ στα διεθνή ύδατα σε ειρηνικούς στόλους νομιμοποιούν το αδίστακτο της «ασφαλειοποίησης». Η αντίσταση στη γενοκτονία των Παλαιστινίων δεν είναι απλώς ηθική υποχρέωση της εποχής μας. Είναι υπεράσπιση ενός «κοινού πολιτισμού» αρχών και αξιών, που στην περιοχή μας δοκιμάζεται και δοκιμάζει το μέλλον.
Το όραμα ενός μικρού, «περιφερειακού ΟΗΕ», ενός «ευρωπαϊκού – μεσογειακού ΟΗΕ» δεν είναι ουτοπία, είναι ρεαλισμός. Γιατί ένα τέτοιο όραμα προϋποθέτει καταρχάς ανοικτή διπλωματία, και όχι διπλωματία ηγετών πίσω από κλειστές πόρτες. Ανοικτή διπλωματία με φορείς της κοινωνίας στο προσκήνιο: Πανεπιστήμια, εκπροσώπους της κοινωνίας των πολιτών, πολιτικά κόμματα. Προϋποθέτει και συνεπάγεται εκδημοκρατισμό της εξωτερικής πολιτικής. Διαφορετικά ο Ερντογάν ή ο Νετανιάχου θα «ψιθυρίζουν» στο αφτί του Τραμπ και ο κάθε ευρωπαίος ηγέτης στο αφτί των ηγετών της περιοχής μας για να αυξήσουν εξοπλιστική πελατεία και ισχύ έναντι των άλλων Ευρωπαίων. Προϋποθέτει λοιπό ισχυρή δέσμευση από την ΕΕ. Η αυτονομία της «παίζεται» και στην Ανατολική Μεσόγειο, κατεξοχήν σε αυτή.
Δεύτερον, ισχυρός, δεσμευτικός οδικός άξονας επίλυσης των προβλημάτων των θαλάσσιων ζωνών των χωρών της περιοχής. Η Ελλάδα βλέπει ως απειλή την Τουρκία, και δικαίως. Στην Τουρκία επίσης, ο φόβος της περικύκλωσης όσο εργαλειακός κι αν είναι λειτουργεί ως ισχυρός λαϊκός μύθος. Η επίλυση του κρίσιμου ζητήματος της οριοθέτησης ΑΟΖ στη βάση του διεθνούς δικαίου δεν είναι ευχολόγιο.
Είναι πράξη χειραφέτησης της ελληνικής, εξωτερικής πολιτικής και αποδέσμευσης τεράστιων οικονομικών πόρων για την εσωτερική πολιτική. Οι συμβιβασμοί στη διπλωματία, πάντα στο πλαίσιο του διεθνούς δικαίου και με κριτήριο την ασφάλεια, δεν είναι υποχωρήσεις, είναι κινήσεις απελευθερωτικές από εξαρτήσεις. Διαφορετικά, θα αποδεχτούμε ότι είμαστε καταδικασμένοι στο κυνήγι των υπερεξοπλισμών.
Η στρατηγική συμμαχία της Ελλάδας με το Ισραήλ, εκτός από ηθικά ανεπίτρεπτη, αυξάνει την ανασφάλεια, την εξάρτηση και την αμοιβαία κούρσα υπερεξοπλισμών. Τροφοδοτεί τις ηγεμονικές επιδιώξεις της Τουρκίας, λειτουργεί ως mirror effect και τροφοδοτεί την ανασφάλεια για μια διαρκή «ασφαλειοποίηση». Το κρίσιμο ερώτημα που πρέπει να τεθεί σε εθνικό επίπεδο είναι: ποια ασφάλεια είναι κρίσιμη για τα δικά μας εθνικά συμφέροντα και πώς οικοδομείται;
Μπορεί η ασφάλεια της χώρας να εντάσσεται στην «ασφαλειοποίηση» του Μπενιαμίν Νετανιάχου απέναντι στην «ασφαλειοποίηση» του Ερντογάν, αφήνοντας άλυτα προβλήματα με τους γείτονες στο όνομα της προβολής ισχύος και των διαρκών εξοπλισμών; Ας θέσουμε με τόλμη ως κοινωνία το ερώτημα: πόσο αντέχουμε να κατασπαταλάμε πόρους για μια «ασφαλειοποίηση» των ανταγωνιστικών εξοπλισμών, χωρίς ασφάλεια για το μέλλον; Ας θέσουμε επίσης με τόλμη το ερώτημα: ο ρόλος της χώρας ως εξαρτήματος των ΗΠΑ (και στους ενεργειακούς διαδρόμους) ενισχύει την ευημερία της χώρας ή σε μια περιοχή κλιματικής κρίσης την υπονομεύει; Δεν είναι εύκολες οι απαντήσεις, αλλά τα ερωτήματα είναι κατεπείγοντα.
Τέλος, κατεπείγουσα είναι πλέον η λύση του Κυπριακού, με δικοινοτική, διζωνική Ομοσπονδία. Είναι ανυπέρβλητη προϋπόθεση για την ασφάλεια της Κύπρου. Ο εναγκαλισμός της Κύπρου ανάμεσα σε σκληρά ανταγωνιστικά σχέδια έχει ξανασυμβεί στο παρελθόν. Οι συνέπειες είναι γνωστές. Πάλι σε αντίστοιχα σχέδια φαίνεται «εγκλωβισμένη»12. Η Κύπρος μπορεί και πρέπει να γίνει η πύλη της ΕΕ για τη δημιουργία αυτού του «μεσογειακού ΟΗΕ».
Η «Γαλάζια Πατρίδα» της Τουρκίας αντιμετωπίζεται μόνο με δραστική αλλαγή της «γλώσσας συνομιλίας»: όχι με τη «γλώσσα των αυταρχικών ηγετών». Με τη «γλώσσα της δημοκρατίας» και του διεθνούς δικαίου. Η ΕΕ και εδώ οφείλει να αναλάβει δεσμευτικό ρόλο.
Υποσημειώσεις
- Νίκος Μούδουρος, «Η εξωτερική πολιτική της Τουρκίας ως “εκτός συνόρων” ηγεμονία», Ετήσια Επιθεώρηση Ιστορίας, Κοινωνίας και Πολιτικής, Ινστιτούτο Ερευνών Προμηθέας, 2019, 7-34.
- Εκτείνεται από τη Μέση Ανατολή μέχρι την Αφρική και τα Βαλκάνια. Βλ. ενδεικτικά, Soner Cagaptay, «Η Αυτοκρατορία του Ερντογάν. Τουρκία και Μέση Ανατολή», Αθήνα 2021, 95-105..
- Αρκεί μια σύγκριση της κίνησης του εξαγωγικού εμπορίου της Τουρκίας. Από το 48% των συνολικών εξαγωγών της Τουρκίας προς τα κράτη της ΕΕ το 2008, έπεσε στο 40% το 2012, ενώ από το 11,9% προς τη Βόρεια Αμερική το 2000, στο 3,7% το 2010. Αντίθετα, από το 9,5% των τουρκικών εκξαγωγών προς τις χώρες της Μέσης Ανατολής το 2002, το 2012 το ποσοστό αυτό αυξήθηκε στο 20,3%. Μούδουρος, 22.
- Για μια περιεκτική εικόνα της διαδρομής προς «το κακό τέλος», βλ. Cagaptay, 113-124.
- Ενα ιδιαίτερα ενδιαφέρον άρθρο, ανάμεσα σε άλλα, είναι των: Emel Parlar και Nobuhide Mert Matsumoto, «Navigating rough seas: reconstructed Turkish maritime identity in the Eastern Mediterranean», Turkish Studies, 27, 1 (2026), 45-71.
- Parlar Dalκαι και Matsumoto, 50.
- Βλ. Conor Muphy, Modernization of the Turkish Navy, Master Thesis, Naval Postgraduate School, Monterey, CA, 2020, 38.
- Parlar Dalκαι και Matsumoto, 55.
- AK Parti, 2023 Siyasi Vizyonu (Πολιτικό Οραμα για το 2023), Siyaset, Ankara, 2012.
- Βλ. τις ενδιαφέρουσες μελέτες Can Kasapoglu, «The “Silent Hunt”: Turkey eyes Strategic For its New Attack Submarines», Istanbul, EDAM 2020, Can Kasapoglu και Ozkarasahin Sine, «Robotic Rise in the Seas: Turkish Unmanned Naval Deterrent in the Making», Istanbul, EDAM 2022.
- Cagaptay, 100-103.
- Ενα κατατοπιστικό άρθρο αναλύει αυτή την κρίσιμη πραγματικότητα που διαμορφώνεται. Gunter Seufert, «Caught Between Geopolitical Rivals. Security Concerns Entangle Cyprus in Regional and Global Power Politics», CATS Network Paper, no. 28, 13.05.2026.
Πηγή: tanea.gr
