Η Βασιλεύουσα δεν έπεσε μονάχα, από τα κανόνια τοῦ Μωάμεθ.
Έπεσε ύστερα από έναν μακρύ ιστορικό χειμώνα, μέσα στον οποίο η άλλοτε κραταιά αυτοκρατορία είχε εξαντληθεί από τις εμφύλιες διαμάχες, τα θρησκευτικά μίση, την πολιτική παρακμή και την πνευματική σύγχυση.
Όταν ξημέρωσε η 29η Μαΐου 1453, λιγότεροι από δέκα χιλιάδες υπερασπιστές στέκονταν ακόμη επάνω στα τείχη τής Κωνσταντινουπόλεως.
Έλληνες, Γενουάτες, Βενετοί και άλλοι μαχητές, ενωμένοι μέσα στην ύστατη αγωνία μιάς καταρρέουσας Οικουμένης.
— «Την Πόλη αποφάσισαν να την υπερασπιστούν όχι περισσότεροι από 9.000 άνδρες, με επικεφαλής τον Έλληνα Κωνσταντίνο Παλαιολόγο • που είχε στεφθεί βασιλεύς των Ρωμαίων (Ελλήνων) στον Μυστρά — στο άνδρο των ελληνιστών και της μυστικής Ελληνικής Εταιρείας των «Αδελφών έν Πλατώνι».
9.000 Έλληνες Ιππότες • οί τρομεροί Στρατιώτες , οι 'αιρετικοί' οπαδοί του Πλήθωνα, οίτινες τιμούσαν — σύμφωνα με τις κατηγορίες της Εκκλησίας — τον αήττητο Ήλιο, στο πρόσωπο του Αγίου Γεωργίου και ασπάζονταν τα λόγια του Πλάτωνα! Άνδρες άφοβοι μπροστά στον θάνατο, μυημένοι στα άχραντα μυστήρια των προγόνων …
9.000 Άνδρες, αυτοί ήταν, όλοι κι’όλοι …»
Επικεφαλής τους, ο Κωνσταντίνος ΙΑ΄ Παλαιολόγος.
Ο τελευταίος αυτοκράτωρ τών Ρωμαίων — ή , ίσως, ο πρώτος τραγικός βασιλιάς ενός Ελληνισμού, που ετοιμαζόταν να επιβιώσει χωρίς αυτοκρατορία.
Ο Κωνσταντίνος είχε ανατραφεί στον Μυστρά.
Στην πόλη, όπου ακόμη περιφέρονταν οι σκιές τοῦ Γεωργίου Γεμιστού Πλήθωνα ... Τοῦ παράδοξου εκείνου φιλοσόφου, που ονειρεύτηκε μία επιστροφή στην Ελληνική Παιδεία και στο Πλατωνικό Πνεύμα.
Γύρω από το όνομά του, υφάνθηκαν αργότερα θρύλοι για μυστικούς κύκλους λογίων, 'Έλληνες', οίτινες μιλούσαν χαμηλόφωνα για τον Πλάτωνα, τον Ήλιο και την Αρχαία Σοφία , μέσα στην τελευταία εποχή τοῦ Βυζαντίου.
Ίσως πολλά από αυτά να είναι θρύλοι ...
Αλλά οι θρύλοι γεννιούνται συνήθως εκεί , όπου η Ιστορία αφήνει πληγές ανοιχτές ...
Την ίδια στιγμή, μέσα στην Πόλη, η κοινωνία παρέμενε διχασμένη.
Άλλοι ζητούσαν ένωση με την Δύση, ίνα σωθεί η αυτοκρατορία · άλλοι προτιμούσαν «το τουρκικό φακιόλι από την παπική τιάρα».
Μοναχοί, φανατικοί ιεροκήρυκες, λαϊκές μάζες φοβισμένες από προφητείες και δεισιδαιμονίες, συγκρούονταν λεκτικά ακόμη και την ώρα, που τα τείχη κατέρρεαν.
Η περίφημη Κερκόπορτα παραμένει έως σήμερα μυστήριο.
Άνοιξε πράγματι από προδοσία;
Παραβιάστηκε μέσα στην σύγχυση τής μάχης;
'Η μήπως η μεταγενέστερη συλλογική μνήμη χρειάστηκε έναν 'ένοχο' , ώστε να εξηγήσει το αδιανόητο μέγεθος της καταστροφής;
Ουδείς το γνωρίζει μετά βεβαιότητος ...
Γνωρίζουμε όμως κάτι άλλο ...
Ότι οι τελευταίοι υπερασπιστές τής Πόλης — πολέμησαν μέχρι τέλους!
Ο αυτοκράτορας δεν παραδόθηκε.
Δεν διέφυγε.
Χάθηκε μέσα στην μάχη μαζί με τους στρατιώτες του — μετατρεπόμενος σχεδόν αμέσως σε θρύλο ...
Και μαζί με την Πόλη δεν χάθηκε ο Ελληνισμός ...
Οι Λόγιοι – οίτινες διέφυγαν στην Δύση – μετέφεραν χειρόγραφα, γνώσεις και μνήμες τής Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας.
Στα Ιταλικά πανεπιστήμια και στις αυλές τής Αναγέννησης, η Ελληνική γλώσσα και η Πλατωνική φιλοσοφία βρήκαν Νέα Ζωή ...
Η Φλόγα δεν έσβησε — μεταφέρθηκε αλλού ...
Μέσα στους επόμενους αιώνες — στα βουνά τής υπόδουλης Ελλάδας — σε μικρές κοινότητες, σε κρυφά σχολειά τής Μνήμης και τής Παράδοσης, σε αρματολούς, κλέφτες και ανυπότακτους, επιβίωσε η Αίσθηση μιάς Ιστορικής Συνέχειας , που αρνιόταν να πεθάνει ... !
Η αυτοκρατορία έπεσε.
Όχι όμως και η Ιδέα τοῦ Ελληνισμού ...
Και ίσως γι’ αυτό η Άλωση εξακολουθεί να συγκλονίζει ακόμη ...
Διότι, δεν υπήρξε απλώς το τέλος ενός κράτους ...
Υπήρξε η στιγμή, όπου ένας Κόσμος χάθηκε — κι' ένας Άλλος άρχισε να Γεννιέται, μέσ' από τις στάχτες του ...
... Ώς Ό Φοίνιξ ...
«[...]
— «Είμαστε στο τέλος, παλληκάρι. Σε λίγο θα αγκαλιάζουμε τους προγόνους μας ... Σφίξε την σπάθα και κόψε όσο μπορείς περισσότερους!».
Το μέταλλο από τις δύο σπάθες έκοψε ανέλπιστα πολλούς, πριν νεκρωθούν τα χέρια, που τις κρατούσαν και οι δύο Έλληνες να σωριαστούν άψυχοι, στο ματωμένο χώμα.
Κι' όταν αργότερα οι σύντροφοί τους βρήκαν τα ακέφαλα σώματα, ύψωσαν τα ξίφη προς τον ουρανό!
Ένα δάσος από λεπίδες, που άστραφταν κάτω από τον μαγιάτικο Ήλιο!
Τα ξίφη ενός Ελληνισμού πληγωμένου — αλλά ακόμη ζωντανού ...
Νίκη , ή θάνατος!»
[...]»
[Από το υπό έκδοση ιστορικό αφήγημα «…το μεγαλείο και την απελπισία σου»]
Υ.Γ.
Οι περίφημοι stratioti — ελληνικά και αλβανικά μισθοφορικά σώματα τής ύστερης μεσαιωνικής περιόδου — υπηρέτησαν σε στρατούς τής Βενετίας και άλλων δυτικών δυνάμεων, αφήνοντας ισχυρό αποτύπωμα στην στρατιωτική ιστορία τής Αναγέννησης.
Γύρω από αυτούς αναπτύχθηκαν αργότερα πολλοί θρύλοι, συνδεδεμένοι με την επιβίωση τοῦ Ελληνικού Πολεμικού Πνεύματος , μετά την Άλωση.
Ο Κωνσταντίνος Σάθας υπήρξε από τους πρώτους, οίτινες ανέδειξαν με πάθος την συμβολή των Ελλήνων Λογίων και πολεμιστών τής μεταβυζαντινής περιόδου, στην διάσωση και διάδοση τής Ελληνικής Παιδείας στην Δύση.
