Υπάρχουν φωνές που, με έναν παράξενο τρόπο, γίνονται κομμάτι της συλλογικής μνήμης. Φωνές που δεν χρειάζεται να συστηθούν. Τις ακούς και αμέσως ανασύρονται εικόνες: ένα κοπάδι ελεφάντων που διασχίζει σκονισμένες εκτάσεις στην Αφρική, μια φάλαινα που αναδύεται μέσα σε ατμούς από τα βάθη της παγωμένης θάλασσας, ένας λεμούριος που πηδά μέσα από τη βροχή της Μαδαγασκάρης, ένα ιγκουάνα που τρέχει πανικόβλητο να σωθεί από δεκάδες φίδια. Για περισσότερες από επτά δεκαετίες, η φωνή του Ντέιβιντ Ατένμπορο συνόδευσε τις εικόνες του φυσικού κόσμου όσο καμία άλλη στην ιστορία της τηλεόρασης. Και ίσως τελικά αυτό να είναι το πιο εντυπωσιακό στοιχείο της διαδρομής του: ότι κατάφερε να γίνει ο πιο αναγνωρίσιμος αφηγητής της φύσης σε έναν πλανήτη που, όσο περνούσαν τα χρόνια, απομακρυνόταν ολοένα περισσότερο από αυτήν.
Πριν από λίγες ημέρες έκλεισε τα εκατό του χρόνια. Πλέον, ο σερ Ντέιβιντ Ατένμπορο δεν αντιμετωπίζεται απλώς ως ένας εμβληματικός παρουσιαστής ντοκιμαντέρ. Θεωρείται μία από τις σημαντικότερες δημόσιες μορφές στην ιστορία της περιβαλλοντικής ευαισθητοποίησης. Ενας άνθρωπος που δεν περιορίστηκε στο να κινηματογραφεί τη ζωή πάνω στη Γη, αλλά συνέβαλε καθοριστικά στο να αλλάξει η σχέση εκατομμυρίων ανθρώπων με τον ίδιο τον πλανήτη.
Και ίσως να μην υπήρχε καταλληλότερη στιγμή για να αποτιμηθεί το έργο του από αυτή τη συμβολική επέτειο των εκατό χρόνων. Επειδή η ιστορία του Ατένμπορο δεν είναι απλώς η ιστορία μιας μακράς τηλεοπτικής καριέρας. Είναι η ιστορία της μεταμόρφωσης της ανθρώπινης ματιάς απέναντι στη φύση. Από την εποχή της κατάκτησης και της αφέλειας στην εποχή της αγωνίας και της ευθύνης.
Ο Ντέιβιντ Φρέντερικ Ατένμπορο γεννήθηκε στις 8 Μαΐου 1926 στο Δυτικό Λονδίνο. Μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον όπου η γνώση και η επιστήμη θεωρούνταν αυτονόητο κομμάτι της καθημερινότητας. Ο πατέρας του ήταν διευθυντής πανεπιστημίου και το σπίτι τους έμοιαζε συχνά περισσότερο με μικρό μουσείο φυσικής ιστορίας. Ο μικρός Ντέιβιντ περνούσε ώρες συλλέγοντας απολιθώματα, πέτρες, έντομα και οστά ζώων. Υπήρχε ήδη μέσα του εκείνη η σχεδόν παιδική λαχτάρα να κατανοήσει τον κόσμο μέσα από την παρατήρηση.
Δεν ήταν παιδί θορυβώδες, ούτε εξωστρεφές. Οσοι τον γνώρισαν αργότερα μιλούσαν συχνά για έναν άνθρωπο συγκρατημένο, σχεδόν ντροπαλό. Και ίσως ακριβώς αυτή η εσωτερικότητα να του επέτρεψε να καλλιεργήσει μια βαθιά σχέση με τη λεπτομέρεια. Ο Ατένμπορο δεν εντυπωσιαζόταν από τη φύση μόνο στα μεγάλα της θεάματα. Τον συγκινούσε εξίσου η κίνηση ενός εντόμου πάνω σε ένα φύλλο, η δομή ενός λουλουδιού, ο τρόπος με τον οποίο ένα πουλί χτίζει τη φωλιά του.
Σπούδασε φυσικές επιστήμες στο Κέιμπριτζ, σε μια Ευρώπη που έβγαινε τραυματισμένη από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Μετά τη στρατιωτική του θητεία στο Βασιλικό Ναυτικό, βρέθηκε σχεδόν τυχαία στο BBC. Η τηλεόραση εκείνη την εποχή ήταν ακόμη φρέσκο μέσο ενημέρωσης. Τα ντοκιμαντέρ φυσικής ιστορίας ήταν περιορισμένα, στατικά, σχεδόν εκπαιδευτικά φιλμάκια χωρίς αφηγηματική φιλοδοξία. Ο Ατένμπορο κατάλαβε πολύ νωρίς ότι υπήρχε ένας εντελώς διαφορετικός δρόμος.
Δεν ήθελε απλώς να δείχνει ζώα. Ηθελε να αφηγείται ιστορίες ζωής. Το «Zoo Quest», που ξεκίνησε το 1954, αποτέλεσε την πρώτη μεγάλη τομή. Σε μια εποχή που τα μεγάλα ταξίδια ήταν ακόμη σπάνια, ο Ατένμπορο ταξίδευε στην Αφρική, στην Ασία, στη Γουιάνα, στην Ινδονησία και στη Μαδαγασκάρη μεταφέροντας στους τηλεθεατές εικόνες από κόσμους σχεδόν άγνωστους. Σήμερα ορισμένα στοιχεία εκείνης της περιόδου μοιάζουν παρωχημένα – τότε ήταν ακόμη συνηθισμένο να αιχμαλωτίζονται ζώα για ζωολογικούς κήπους –, όμως ο ίδιος ο Ατένμπορο αργότερα αναγνώρισε δημόσια ότι η σχέση του ανθρώπου με την άγρια φύση έπρεπε να αλλάξει ριζικά. Και άλλαξε και ο ίδιος μαζί της.
Η πραγματική του κληρονομιά άρχισε να χτίζεται τη δεκαετία του ’70. «Η ζωή στη Γη» (Life on Earth), που προβλήθηκε το 1979, θεωρείται ακόμη και σήμερα ένα από τα σημαντικότερα τηλεοπτικά έργα όλων των εποχών. Δεν ήταν απλώς ένα ντοκιμαντέρ για τη φύση. Ηταν μια κολοσσιαία αφήγηση για την εξέλιξη της ζωής στον πλανήτη. Γυρισμένο σε δεκάδες χώρες, με πρωτοφανή κινηματογραφική φιλοδοξία, έδειξε ότι η επιστήμη μπορούσε να γίνει συναρπαστική χωρίς να χάνει τη σοβαρότητά της.
Η περίφημη σκηνή με τους γορίλλες της Ρουάντας παραμένει εμβληματική. Ο Ατένμπορο ξαπλώνει στο έδαφος και ένα γοριλλάκι αρχίζει να παίζει μαζί του τραβώντας τα ρούχα και τα μαλλιά του. Η εικόνα δεν ήταν εντυπωσιακή επειδή ένας άνθρωπος βρέθηκε κοντά σε άγρια ζώα. Ηταν εντυπωσιακή επειδή κατέρριπτε ένα ψυχολογικό σύνορο. Εκατομμύρια τηλεθεατές ένιωσαν ότι αυτά τα πλάσματα δεν είναι τέρατα της ζούγκλας, αλλά όντα με προσωπικότητα, περιέργεια και συναίσθημα.
Από εκείνη τη στιγμή, ο Ατένμπορο άρχισε να διαμορφώνει μια εντελώς νέα τηλεοπτική γλώσσα. «Ο ζωντανός πλανήτης» (The Living Planet), «Η ζωή στην κατάψυξη» (Life in the Freezer), «Η ζωή των πουλιών» (The Life of Birds), «Ο γαλάζιος πλανήτης» (The Blue Planet), ο «Παγωμένος πλανήτης» (Frozen Planet) και οι «Δυναστείες» (Dynasties) δεν ήταν απλώς επιτυχημένες σειρές. Ηταν σταθμοί στην ιστορία της οπτικοακουστικής αφήγησης.
Αντιμετώπιζε πάντοτε την τεχνολογία σαν μέσο προσέγγισης της φύσης. Ηταν από τους πρώτους που αξιοποίησαν συστηματικά κινηματογράφηση υψηλής ανάλυσης, ειδικές υποβρύχιες κάμερες, drones, θερμική απεικόνιση και εξαιρετικά αργή κίνηση για να αποκαλύψει συμπεριφορές ζώων που μέχρι τότε κανείς δεν είχε δει. Οχι για εντυπωσιασμό, αλλά επειδή πίστευε ότι όσο πιο κοντά έρχεται ο άνθρωπος στη φύση, τόσο περισσότερο τη σέβεται. Και σε αυτό ακριβώς στηρίχθηκε ολόκληρη η φιλοσοφία του.
«Κανείς δεν θα προστατεύσει αυτό που δεν αγαπά. Και κανείς δεν θα αγαπήσει κάτι που δεν γνωρίζει». Η φράση αυτή επανέρχεται συχνά στις δημόσιες παρεμβάσεις του και συνοψίζει ίσως καλύτερα από οτιδήποτε άλλο τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόταν το έργο του. Δεν πιστεύει ότι η περιβαλλοντική συνείδηση χτίζεται με ηθικολογίες. Πιστεύει ότι γεννιέται μέσα από τη συγκίνηση.
Γι’ αυτό και τα ντοκιμαντέρ του δεν έμοιαζαν ποτέ ψυχρά ή ακαδημαϊκά. Είχαν δραματουργία, ρυθμό, χιούμορ, αγωνία. Η φύση παρουσιαζόταν ως κόσμος γεμάτος ιστορίες. Μια πολική αρκούδα που παλεύει να επιβιώσει. Ενας πιγκουίνος που διασχίζει χιλιόμετρα πάγου για να φτάσει στο μικρό του. Ενα πουλί που χορεύει για να βρει ταίρι. Ο Ατένμπορο έβλεπε τη ζωή σαν αφήγηση και αυτό ακριβώς έκανε εκατομμύρια ανθρώπους να συνδεθούν με πλάσματα που δεν θα συναντούσαν ποτέ από κοντά.
Ομως, όσο περνούσαν τα χρόνια, ο τόνος των έργων του άλλαζε. Ο νεαρός φυσιοδίφης που ταξίδευε σε έναν πλανήτη ο οποίος φαινόταν ανεξάντλητος, μετατράπηκε σταδιακά σε έναν ηλικιωμένο αφηγητή που παρακολουθεί τη φθορά αυτού του κόσμου. Είχε δει με τα μάτια του την αποψίλωση τροπικών δασών, την εξολόθρευση πληθυσμών άγριων ζώων, την κατάρρευση οικοσυστημάτων, την καταστροφή των κοραλλιογενών υφάλων, το λιώσιμο των πάγων. Και τότε η φωνή του άρχισε να αποκτά έναν διαφορετικό τόνο. Οχι μόνο θαυμασμού, αλλά και ανησυχίας.
«Αν καταστρέψουμε τη φύση, καταστρέφουμε τους εαυτούς μας», είπε σε μία από τις πιο γνωστές ομιλίες του. Και σε άλλη παρέμβασή του προειδοποίησε: «Αυτό που κάνουμε τώρα και μέσα στα επόμενα λίγα χρόνια θα επηρεάσει το μέλλον της ζωής στη Γη περισσότερο από οτιδήποτε άλλο στην ανθρώπινη ιστορία».
Η επίδρασή του στην παγκόσμια περιβαλλοντική συνείδηση υπήρξε τεράστια. Ειδικά μετά το ντοκιμαντέρ «Γαλάζιος πλανήτης II», οι εικόνες πλαστικής ρύπανσης στους ωκεανούς προκάλεσαν σοκ στη διεθνή κοινή γνώμη. Στη Βρετανία, μάλιστα, αναλυτές μίλησαν για το λεγόμενο «Attenborough effect»: μια θεαματική αλλαγή στη στάση της κοινωνίας απέναντι στα πλαστικά μιας χρήσης. Η πολιτική συζήτηση μετατοπίστηκε, οι επιχειρήσεις πιέστηκαν να αλλάξουν πρακτικές και η περιβαλλοντική ατζέντα απέκτησε νέο επείγοντα χαρακτήρα.
Το αξιοσημείωτο είναι ότι ο Ατένμπορο δεν μίλησε ποτέ σαν επαγγελματίας ακτιβιστής. Η δύναμή του προερχόταν από κάτι βαθύτερο: από τη μαρτυρία. Είχε δει τον κόσμο να αλλάζει επί εβδομήντα χρόνια. Και μιλούσε ως αυτόπτης μάρτυρας μιας απώλειας.
Στο «A Life on Our Planet», ίσως το πιο προσωπικό έργο της ζωής του, αντιμετώπισε σχεδόν τη δική του βιογραφία σαν χρονικό της περιβαλλοντικής καταστροφής. Η ταινία λειτουργεί σαν απολογισμός ενός ανθρώπου που αφιέρωσε τη ζωή του στην καταγραφή της φύσης και τώρα βλέπει μεγάλο μέρος αυτής της ομορφιάς να απειλείται.
Κι όμως, ακόμη και τότε, δεν εγκατέλειψε ποτέ την ελπίδα. «Η φύση μπορεί να ανακάμψει. Αν της δώσουμε την ευκαιρία». Αυτή η πεποίθηση διατρέχει ολόκληρο το ύστερο έργο του. Ο Ατένμπορο δεν πίστεψε ποτέ ότι ο άνθρωπος είναι καταδικασμένος να καταστρέφει. Πίστευε ότι διαθέτει και τη δυνατότητα της φροντίδας. Δεν μας έμαθε μόνο να θαυμάζουμε τον πλανήτη. Μας έμαθε να αισθανόμαστε υπεύθυνοι γι’ αυτόν.
Σε έναν κόσμο υπερβολής, θορύβου και διαρκούς αυτοπροβολής, ο σερ Ντέιβιντ Ατένμπορο παρέμεινε πάντα ένας ήρεμος άνθρωπος που στεκόταν στην άκρη της εικόνας αφήνοντας πρωταγωνιστή τον φυσικό κόσμο. Κι ίσως γι’ αυτό έγινε τόσο σημαντικός. Επειδή ποτέ δεν προσπάθησε να είναι ο ήρωας της ιστορίας. Προσπάθησε μόνο να μας πείσει ότι η ιστορία της ζωής πάνω στη Γη είναι πολύ πιο συναρπαστική από οποιοδήποτε ανθρώπινο δράμα. Και τώρα, στα εκατό του χρόνια, μοιάζει σχεδόν με τον τελευταίο μεγάλο αφηγητή μιας εποχής όπου η γνώση συνδυαζόταν ακόμη με τη σοβαρότητα, την ταπεινότητα και το πραγματικό δέος απέναντι στον κόσμο. Εναν κόσμο που εκείνος πέρασε έναν ολόκληρο αιώνα προσπαθώντας να μας μάθει να τον κοιτάζουμε καλύτερα.
Πηγή: tanea.gr
