Τον πέτυχα σε ένα διάλειμμα του συνεδρίου. Kαι το πρώτο πράγμα που τον ρώτησα ήταν αν θυμάται εκείνες τις μέρες τις παλιές, πάνω από 30 χρόνια πίσω, όταν γράφαμε κατά του εγκληματικού εθνικισμού του Μιλόσεβιτς σε μια χώρα που ήταν με τους Σέρβους και μαζεύαμε λεφτά για τη θρυλική Oslobođenje, κι εκείνος μας επισκεπτόταν και μας ενθάρρυνε.
Φυσικά τις θυμόταν, και μου είπε να δώσω χαιρετισμούς στην Τέτα, στον Ριχάρδο και τους άλλους φίλους τους καλούς.
Το συνέδριο είχε θέμα «Μέσα Ενημέρωσης και Δημοκρατία», διοργανώθηκε την περασμένη εβδομάδα από το Project Syndicate στο κτίριο του γαλλικού υπουργείου Εξωτερικών και ο Ανταμ Μίχνικ ήταν o κεντρικός ομιλητής.
Ξεκίνησε με το αγαπημένο του θέμα, τους διαφωνούντες της ανατολικής Ευρώπης, που «αποφάσισαν να αντιταχθούν σε μια κατάσταση όταν δεν υπήρχαν πλέον επιλογές» και προκάλεσαν την κατάρρευση του κομμουνισμού όταν, με τη βοήθεια ξένων μέσων ενημέρωσης, κατάφεραν να δημιουργήσουν ένα υπόγειο σύστημα επικοινωνίας.
Ο πιο αντιπροσωπευτικός ηγέτης τους ήταν ο Βάτσλαβ Χάβελ, «που ήταν κάτι σαν τον Περικλή». Και πίστευε ότι ακριβώς όταν δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα, μπορούμε να κάνουμε τα περισσότερα.
Ο ίδιος ο Μίχνικ έπαιξε αποφασιστικό ρόλο τόσο στην αντίσταση στο πολωνικό καθεστώς, ως ηγετικό μέλος της Αλληλεγγύης που μπαινόβγαινε στη φυλακή όσο και στις διαπραγματεύσεις που ξεκίνησαν στη Βαρσοβία τον Φεβρουάριο του 1989 και οδήγησαν τέσσερις μήνες αργότερα στις πρώτες τίμιες εκλογές που έγιναν σε χώρα με κομμουνιστικό καθεστώς.
Με τον Χάβελ είχε στενή σχέση, κάτι που δεν τον εμπόδιζε φυσικά να διαφωνεί μαζί του: ο Μίχνικ αρνιόταν να αποκαλέσει τα γεγονότα του 1989 «επαναστάσεις», και πολύ περισσότερο «ημιτελείς επαναστάσεις» όπως ήθελε ο Χάβελ, καθώς πίστευε ότι η επανάσταση φέρνει πάντα διακρίσεις, είτε κατά των πολιτικών αντιπάλων είτε κατά των ανθρώπων του παλιού καθεστώτος, ενώ οι εξεγέρσεις στην ανατολική Ευρώπη αποσκοπούσαν απλώς στην αποκατάσταση του κράτους δικαίου.
Οι συνομιλίες των δύο αγωνιστών εκδόθηκαν σε ένα βιβλίο με τίτλο «Μια αφύσικη εποχή». Κι εγώ ρώτησα τον Μίχνικ με ποιον ευρωπαίο διανοούμενο θα μπορούσε να ανταλλάξει σήμερα ιδέες, οράματα και εμπειρίες. «Με κανέναν», μου είπε χωρίς δισταγμό.
«Δεν υπάρχει κανείς σήμερα σαν τον Χάβελ. Πιστεύω, όμως, ότι όπως εκείνος δημιουργήθηκε τότε από μια συγκεκριμένη κατάσταση, έτσι και η σημερινή αργά ή γρήγορα θα δημιουργήσει κάποιον άλλον.» Κι αν φύγουμε από την Ευρώπη; Ο αμερικανός ιστορικός Τίμοθι Σνάιντερ, ας πούμε, θα μπορούσε να είναι συνομιλητής του; «Ο Σνάιντερ είναι ένας υπέροχος άνθρωπος, αλλά δεν είναι πολιτικός. Αν αποφασίσει να γίνει, θα τον υποστηρίξω».
Οι προκλήσεις με τις οποίες βρίσκεται σήμερα αντιμέτωπη η Ευρώπη – η άνοδος της Ακροδεξιάς, η απειλή της τεχνητής νοημοσύνης – απαιτούν πολύ διαφορετικές μεθόδους απ’ ό,τι τις δεκαετίες του ’80 και του ’90. Απέναντι στη δύναμη του ψέματος, είπε ο Μίχνικ στην ομιλία του, δεν μπορεί να αντιταχθεί πια αυτό που ο Χάβελ αποκαλούσε «δύναμη των ανίσχυρων», η ειρηνική αντίσταση δηλαδή και η επιμονή στην αλήθεια.
Χρειάζεται μια άλλη δύναμη, πιο αποτελεσματική, η δύναμη των συγκροτημένων κρατών και των συμμαχιών, η «δύναμη των ισχυρών», όπως την έχει αποκαλέσει ο πολωνός πρωθυπουργός Ντόναλντ Τουσκ.
Αλλά εγώ ήθελα να μιλήσουμε για το βάρος της μνήμης. Εκεί, λοιπόν, δίπλα στην αίθουσα όπου ο τότε υπουργός Εξωτερικών της Γαλλίας Ρομπέρ Σουμάν διάβασε στις 9 Μαΐου του 1950 την ομώνυμη Διακήρυξη για την Ευρώπη, θύμισα στον Μίχνικ τις τρεις διαφορές ανάμεσα στην Ευρώπη και την Αμερική, όπως τις παραθέτει ο Τζορτζ Στάινερ στο βιβλίο του «Η ιδέα της Ευρώπης» (εκδ. Δώμα, μτφρ. Θάνος Σαμαρτζής).
Η μία είναι τα καφενεία, που εδώ είναι λέσχες του πνεύματος, εκεί ναοί με χαμηλό φωτισμό όπου συνήθως επικρατεί το σκοτάδι. Η δεύτερη είναι ότι η Ευρώπη περπατιέται, ενώ οι έρημοι και τα δάση των Ηνωμένων Πολιτειών είναι αδιάβατα. Η τρίτη, και σημαντικότερη, είναι ότι η Ευρώπη είναι lieu de la mémoire, ενώ η ιδεολογία της Βόρειας Αμερικής ήταν ανέκαθεν «μια ιδεολογία της χαραυγής και της μελλοντικότητας».
«Διαφωνώ με τον Στάινερ», με διέκοψε ο Ανταμ Μίχνικ. «Στις ΗΠΑ, η μνήμη του εμφυλίου πολέμου είναι πάντα ζωντανή. Και ο Τραμπ νοσταλγεί την Αμερική της Κου Κλουξ Κλαν και της δουλείας».
Ευχή για συμφιλίωση
Ο συνομιλητής μου συμπληρώνει τον Οκτώβριο τα 80 του χρόνια. Κάποτε είχε εκφράσει την ευχή να είναι η συμφιλίωση, και όχι η εκδίκηση, το γνώρισμα των μετακομμουνιστικών δημοκρατιών. Πιστεύει ότι εκπληρώθηκε η ευχή του; Μήπως οι συγκρούσεις μεταφέρθηκαν στους κόλπους των δυτικών κοινωνιών; «Όσο οι συγκρούσεις αυτές είναι στο πλαίσιο του Συντάγματος, δεν ανησυχώ», μου απαντά με το χαρακτηριστικό του τραύλισμα, που απέκτησε στη φυλακή.
«Αυτό που με ανησυχεί είναι ότι εμφανίζεται ξανά η γλώσσα του μίσους. Η Πολωνία, για παράδειγμα, έχει παραλύσει λόγω της σύγκρουσης ανάμεσα στον πρόεδρο και τον πρωθυπουργό. Κι επειδή μιλάμε για τη μνήμη, ο πρόεδρος Ναβρότσκι θέλει να δημιουργήσει την εντύπωση ότι η χώρα βρίσκεται σε σύγκρουση με την Ουκρανία λόγω του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, κάτι που είναι παράλογο. Μου θυμίζει τον Μιλόσεβιτς, που μιλούσε συνεχώς γι’ αυτά που είχαν γίνει στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Γιασένοβατς, για να καλύψει τον πραγματικό του στόχο που ήταν η Μεγάλη Σερβία».
Με μια ιστορική αναφορά είχε κλείσει λίγο νωρίτερα ο «ήρωας της εποχής μας» – όπως έχει αποκαλέσει τον Ανταμ Μίχνικ το New York Review of Books – και την ομιλία του στο συνέδριο. «Όπως στον Μάη του ’68 φωνάζαμε “Είμαστε όλοι Γερμανοεβραίοι” για να συμπαρασταθούμε στον Ντανιέλ Κον-Μπεντίτ που είχε απελαθεί από τη Γαλλία», είπε, «έτσι σήμερα πρέπει να φωνάζουμε “Είμαστε όλοι Ουκρανοί”».
Πηγή: tanea.gr
