Η συζήτηση για τη μείωση του ΦΠΑ επανέρχεται σταθερά στο προσκήνιο κάθε φορά που η ακρίβεια πιέζει τα νοικοκυριά, κάτι το οποίο συμβαίνει συνεχώς κατά την τελευταία πενταετία. Το βασικό κυβερνητικό επιχείρημα απόρριψης του μέτρου είναι γνωστό: ότι η μείωση του φόρου δεν περνά στις τιμές και καταλήγει απλώς να αυξάνει τα περιθώρια κέρδους των επιχειρήσεων. Ενώ παράλληλα θα μείωνε και τα φορολογικά έσοδα του κράτους.
Είναι όμως έτσι; Η διεθνής εμπειρία και μια σειρά από πρόσφατες μελέτες δείχνουν ότι η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη. Αν και η μετακύλιση δεν είναι πάντα πλήρης, σε πολλές περιπτώσεις η μείωση του ΦΠΑ οδηγεί σε αισθητή αποκλιμάκωση των τιμών, ιδιαίτερα σε αγορές όπου λειτουργεί ο ανταγωνισμός και υπάρχει αυξημένη δημόσια εποπτεία. Είναι λοιπόν ένα θέμα το κατά πόσον λειτουργεί ο ανταγωνισμός στην ελληνική αγορά ή δημιουργούνται ολιγοπώλια, όπως καταγγέλει η αντιπολίτευση.
Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι αν η μείωση του ΦΠΑ περνά στις τιμές, αλλά πώς θα διαμορφωθούν οι συνθήκες ώστε να περάσει όσο το δυνατόν περισσότερο.
ΓΣΕΒΕΕ: Η εμπειρία από τις μειώσεις ΦΠΑ στην ΕΕ
Σχεδόν πλήρης ήταν η μετακύλιση των μειώσεων ΦΠΑ στις τιμές καταναλωτή, σε ποσοστό από 90% έως 100%, όπου εφαρμόστηκε στην ΕΕ, σύμφωνα με μελέτες για την περίοδο 2022-2023 όπως αναφέρει ενημερωτικό σημείωμα του ΙΜΕ ΓΣΕΒΕΕ, στο οποίο επισημαίνεται ότι όσο πιο ανταγωνιστική η αγορά τόσο υψηλότερος ο βαθμός μετακύλισης σε σχέση με αγορές που έχουν ολιγοπωλιακά χαρακτηριστικά.
Το σημείωμα αξιοποιεί την εμπειρική βάση που διαμορφώθηκε από τις προσωρινές μειώσεις ΦΠΑ που εφαρμόστηκαν στην Ευρωπαϊκή Ένωση την περίοδο 2022-2023, στο πλαίσιο των παρεμβάσεων για την αντιμετώπιση της ενεργειακής κρίσης και των πληθωριστικών πιέσεων. Μέσα από την κριτική επισκόπηση 32 εμπειρικών μελετών, που αφορούν 69 επεισόδια μεταβολής του ΦΠΑ, καταγράφεται σημαντική διαφοροποίηση ανάμεσα στις παλαιότερες και στις πιο πρόσφατες περιόδους.
Σύμφωνα με τα βασικά συμπεράσματα, έως και το 2020 ο μέσος βαθμός μετακύλισης των μειώσεων ΦΠΑ στις τιμές διαμορφωνόταν περίπου στο 50%. Αντίθετα, οι νεότερες μελέτες που αφορούν την περίοδο 2022-2023 καταλήγουν ότι η μετακύλιση των μειώσεων του ΦΠΑ στις τιμές καταναλωτή ήταν σχεδόν πλήρης, κυμαινόμενη από 90% έως 100%.
Σε ό,τι αφορά τις αυξήσεις των συντελεστών ΦΠΑ, το σημείωμα αναφέρει ότι η μετακύλιση παραμένει ατελής, με μέσο ποσοστό 74%. Αυτό, όπως σημειώνεται, σημαίνει ότι οι επιχειρήσεις συχνά απορροφούν μέρος της αύξησης του κόστους, προκειμένου να διατηρήσουν τη θέση τους στην αγορά.
Τι λέει η Τράπεζα της Ελλάδος
Η ίδια η Τράπεζα της Ελλάδος έχει επισημάνει σε παλαιότερη έκθεσή της ότι μια μεμονωμένη μείωση του ΦΠΑ δεν αρκεί από μόνη της για να επιφέρει μεγάλη και διατηρήσιμη αποκλιμάκωση του πληθωρισμού. Παράλληλα όμως αναγνωρίζει ότι οι μόνιμες μειώσεις φόρων μετακυλίονται στις τιμές σε σημαντικά μεγαλύτερο βαθμό σε σχέση με τις προσωρινές παρεμβάσεις. Η κεντρική τράπεζα υπογραμμίζει ότι η αποτελεσματικότητα του μέτρου ενισχύεται όταν συνοδεύεται από διαρθρωτικές παρεμβάσεις που αυξάνουν τον ανταγωνισμό στην αγορά.
Με άλλα λόγια, η ΤτΕ δεν υποστηρίζει ότι η μείωση του ΦΠΑ δεν περνά στις τιμές. Υποστηρίζει ότι το αποτέλεσμα εξαρτάται από τα χαρακτηριστικά της αγοράς και τον τρόπο εφαρμογής του μέτρου.
Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο επισημαίνει σε πρόσφατη ανάλυσή του ότι οι μειώσεις ΦΠΑ έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα να φτάσουν στον καταναλωτή όταν εφαρμόζονται σε ανταγωνιστικούς κλάδους, όταν είναι μόνιμες και όταν συνοδεύονται από έντονη δημόσια παρακολούθηση. Αντίθετα, σε αγορές με περιορισμένο ανταγωνισμό ή ισχυρή συγκέντρωση επιχειρήσεων η μετακύλιση είναι μικρότερη.
Η εμπειρία της Γερμανίας
Ιδιαίτερα αποκαλυπτικά είναι τα στοιχεία από τη Γερμανία κατά την περίοδο της πανδημίας, όταν η κυβέρνηση προχώρησε σε προσωρινή μείωση των συντελεστών ΦΠΑ.
Έρευνα του ινστιτούτου Ifo, η οποία ανέλυσε περισσότερα από 130.000 προϊόντα σούπερ μάρκετ, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι περίπου το 70% της φορολογικής μείωσης μεταφέρθηκε στους καταναλωτές μέσω χαμηλότερων τιμών. Μάλιστα, σε κατηγορίες προϊόντων όπου υπήρχε εντονότερος ανταγωνισμός, η μετακύλιση ήταν ακόμη μεγαλύτερη.
Ακόμη πιο εντυπωσιακά ήταν τα αποτελέσματα άλλης μελέτης του ίδιου ινστιτούτου, η οποία κατέγραψε μέση πτώση τιμών περίπου 2% στα γερμανικά σούπερ μάρκετ αμέσως μετά την εφαρμογή της φορολογικής μείωσης, δείχνοντας σχεδόν πλήρη μετακύλιση στους καταναλωτές.
Η περίπτωση της Πορτογαλίας
Το πιο ισχυρό ίσως επιχείρημα υπέρ της αποτελεσματικότητας των μειώσεων ΦΠΑ προέρχεται από την Πορτογαλία.
Μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2025 στο Journal of Public Economics εξέτασε την προσωρινή κατάργηση του ΦΠΑ σε βασικά τρόφιμα και κατέληξε ότι η μείωση μεταφέρθηκε πλήρως στις τελικές τιμές. Οι τιμές υποχώρησαν άμεσα, παρέμειναν χαμηλότερες καθ’ όλη τη διάρκεια του μέτρου και επέστρεψαν στα προηγούμενα επίπεδα όταν ο φόρος επανήλθε. Σύμφωνα με τους ερευνητές, το μέτρο μείωσε τον πληθωρισμό κατά περίπου 0,7 ποσοστιαίες μονάδες βραχυπρόθεσμα.
Πηγή: Οικονομικός Ταχυδρόμος
